نقد فیلم The Conjuring: The Devil Made Me Do It

هدف فیلم The Conjuring: The Devil Made Me Do It یا احضار 3 چیست؟ می‌خواهد دلهره‌آور باشد یا جنایی؟ قرار است فقط ما را بترساند یا می‌خواهد یک درام خانوادگی‌ را در یک بستر ترسناک تعریف کند؟ با بررسی این فیلم در پی اس آرنا همراه باشید.

دو گروه طرفدار سری فیلم Conjuring داریم. گروه اول آن‌هایی هستند که به طور کل علاقه به دیدن فیلم‌های ژانر وحشت دارند و از کیفیت خوب دو فیلم اول این سری آثار راضی بودند و حالا با اشتیاق به دیدن فیلم 3 The Conjuring می‌روند و گروه دوم افرادی هستند که علاوه بر این‌که همانند گروه اول عاشق ژانر وحشت هستند، اما سری فیلم‌های The Conjuring را به خاطر کارگردانش جیمز وان، با ذوق بیشتری دنبال می‌کنند. وان کسی است که با ساخت اولین فیلم ارّه نامش بین طرفداران ژانر جا افتاد (فیلم Spiral که نگاهی جدید به سری فیلم‌های دنباله‌دار ارّه دارد به تازگی پخش شده است). جیمز وان حالا در هالیوود اسم و رسمی در کرده است، به طوری که ساخت فیلم‌های اکشن و ماجرایی با بودجه‌های هنگفت را به او می‌سپارند (Furious 7 و Aquaman) البته وان رابطه‌اش را با ژانر ترسناک کاملا حفظ کرده است حالا چه از لحاظ کارگردانی و چه تهیه کنندگی.

سری آثار The Conjuring به سبک فیلم‌های ابرقهرمانی مارول در این چند سال اخیر دنیایش را گسترش داده است و به اصطلاح چند اسپین آف جداگانه از این جهان سینمایی ساخته شده است که شاخص‌ترینش سری فیلم‌های ترسناک مربوط به عروسکی به نام آنابل است. جیمز وان تهیه کننده تمام این آثار است و البته هیچ کدام از فیلم‌هایی که وان تهیه کرده است به قوت فیلم‌هایی که خودش ساخته است نیست.

و به همین علت از همان لحظه‌ای که اعلام شد که قرار است کارگردانی احضار 3 را شخصی غیر از وان به عهده بگیرد، گروهی نگران شدند (من هم جزوشان بودم). فیلم سوم را مایکل چاوز ساخته است که در کارنامه‌اش فیلم ترسناک ضعیف «نفرین لیورونا» وجود دارد. (وان تهیه کننده این فیلم هم بود) و سپردن ساخت فیلم احضار 3 به این کارگردان به نظر انتخاب هوشمندانه‌ای نمی‌آمد.

اما به هر حال فیلم ساخته شده است و حالا مقابل دید تماشاگران و طرفداران است.فیلم 3 The Conjuring در میان این سه گانه اگر بهتر از فیلم دوم نباشد، بدتر هم نیست. بنابراین شاید بهتر باشد که قبل از ساخت فیلم سریعا از روی کارگردانش قضاوت نکنیم. شاید کار خوب و آبرومند از آب درآمد. The Conjuring هم تقریبا خوش ساخت است و می‌تواند بیننده را تا حدی راضی نگه دارد.

در فیلم احضار 3 بار دیگر به سراغ زوج معروف وارن می‌رویم. (که با هنرمندی ورا فارمیگا و پاتریک ویلسون، این شخصیت‌ها از حد معمول فیلم‌های این ژانر فراتر رفته‌اند). از همان تبلیغات قبل از اکران فیلم ادعا شده بود که این فیلم هم بر اساس پرونده‌ای واقعی است. در مقدمه فیلم یکراست به سراغ مراسم جنگیری‌ای می‌رویم که با موفقیت به انجام نمی‌رسد. چون شیطان موفق می‌شود از جسم برادر کوچک خانواده به جسم برادر بزرگتر حلول کند و در این وضعیت که همه فکر می‌کنند خطر رفع شده است، برادر بزرگتر باعث قتلی می‌شود و این حادثه رسانه‌ای می‌شود. وارن‌ها که هم‌چنان به دنبال کمک به این خانواده هستند می‌خواهند به هر طریقی که شده است به دادگاه و هیات منصفه ثابت کنند که این پسر تحت تاثیر شیطان دست به قتل زده است. اما اثبات چنین ادعایی به صورت قانونی کاری نشدنی به نظر می‌رسد…

مایکل چاوز مشخص است محتاطانه به سراغ سوژه رفته است. پرداخت زوج وارن طوری است که عملا به قهرمانانی تبدیل شده‌اند که خدشه‌ای به کارشان وارد نیست. حالا نمی‌دانم این یک احترام واقعی است یا همه چیز به قرارداد بین وارن‌های واقعی (و ورثه) با تهیه‌ کنندگان ربط دارد. بهتر است اگر قرار است فیلم‌های دیگری با این زوج ببینیم، با ضعف‌هایشان هم آشنا بشویم. اصلا وارن‌ها درآمدشان چقدر بوده است؟ در The Conjuring همه چیز طوری نشان داده می‌شود که انگار وارن‌ها تمام وقت دارند برای رضای خدا کار می‌کنند. مانده‌ام هزینه رفت و آمد و خورد و خوراک و خانه و دخترشان از کجا می‌آید! مایکل چاوز حتی در اجرا هم کمی ترس دارد. انگار که خودش هم به این موضوع آگاه است که تجربه‌اش در ساخت فیلم ترسناک مثل جیمز وان نیست و برای همین سراغ ایده‌های امتحان پس داده‌ای می‌رود.

برای همین است که احضار 3 مثل دو فیلم قبلی ترسناک نیست. بیشتر شبیه یک درام جنایی است که حالا ممکن است سکانس‌هایی هم برای ترساندن تماشاگر در آن گنجانده باشند. اما معتقدم که این فیلم واقعا ضعیف نیست. سر و شکل مناسبی دارد و رابطه وارن‌ها با اینکه خیلی روی ماجرای آشنا شدن و عاشق بودنشان بیش از حد تاکید شده است، قابل تحمل است. حداقل فارمیگا و ویلسون توانایی این را دارند که این شخصیت‌ها را انسانی‌تر کنند. اگر ایرادی به The Conjuring  وارد است بیشتر روند هر سه فیلم است که تقریبا یک فرمول همیشگی را دنبال می‌کند.

طبق گفته سازندگان، در فیلم The Conjuring 3 برای این‌که تغییری در روایت داده شود، از خانه جن‌زده عبور کرده و به داستانی با تم جنایی رفته‌اند. ولی این دلیل نمی‌شود که فیلم احضار 3 هم مثل دو فیلم قبلی نباشد. در این داستان هم با وارن‌هایی طرف هستیم که درگیر خانواده‌ای شده‌اند که روحی شیطانی یکی را تسخیر کرده است. کارهایی که وارن‌ها می‌کنند تقریبا مانند دو فیلم قبلی است. شاید در واقعیت وارن‌ها اصولی ثابت برای این شغل عجیبشان داشتند، اما در یک فیلم با ژانر ترسناک نیاز است که ایده‌های جدیدی روی اثر پیاده شود. در ترس باید همیشه از کلیشه‌ها عبور کرد.

و برای همین شاید این The Conjuring فیلمی باشد که ایده‌اش بیشتر از قبلی‌ها هدر رفته است. چه می‌شد اگر بیشتر روی مسائل قضایی و اثبات تسخیر شیطان کار می‌شد؟ فیلم طوری تمام می‌شود که انگار همه خوش و خرم به راحتی می‌پذیرند که علت قتل این جوان شیطان بوده است! یا مثلا به راحتی می‌شد که رابطه وارن‌ها را از حالت همیشگی‌اش خارج کرد. باز خدا رو شکر که ایده بیماری اد وارن در این فیلم مطرح شد تا تغییری هر چند جزئی در وضعیت شخصیت‌ها شکل بگیرد.

از نکات مثبت فیلم استفاده کمتر از جلوه‌های ویژه رایانه‌ای است. برعکس فیلم دوم که در خیلی جاها واقعا هیچ ترسی باورپذیر نبود. در این فیلم سکانسی در سردخانه است که لورن وارن می‌خواهد با جسد دختری که به تازگی از دریاچه پیدا شده است ارتباط برقرار کند تا بلکه از راز شیطان سر در بیاورد و انگار وقتی لورن به حالت شبیه خلسه می‌رود و با ارواح ارتباط برقرار می‌کند یک انرژی شوم اطراف را احاطه می‌کند که باعث می‌شود اتفاقات هولناکی رخ بدهد. مثلا در همین سردخانه یک جنازه است که به خاطر همین وضعیت زنده می‌شود و سکانس ترسناک جذابی خلق می‌شود. اما متاسفانه چنین سکانس‌هایی در فیلم زیاد نیست.

من حتی باز هم فکر می‌کردم که اگر فیلم احضار 3 همین ایده انرژی شوم را بیشتر گسترش می‌داد با فیلم قوی‌تری طرف بودیم. یکی دیگر از چیزهایی که در فیلم رها شده است، وقتی است که پسر تسخیر شده، آرن (روآیری اوکانر) مرتکب قتل می‌شود و به زندان می‌رود. انگار از این‌جا به بعد همه چیز به فراموشی سپرده می‌شود. سکانس‌هایی وجود دارد که او را در محیط زندان می‌بینیم یا زمانی که با دوستش دبی (سارا کاترین هوک) ملاقات می‌کند. اما نسبت به این‌که این فیلم تمام داستانش روی این پرونده شکل گرفته است، حضور آرن تقریبا به چشم نمی‌آید و شخصیت چنان از همان اوایل فیلم به حاشیه رانده می‌شود که منطق کل فیلم زیر سوال می‌رود. اگر قرار است بیشتر فیلم درباره وارن‌ها باشد مشکلی نباشد. اما حداقل پرونده‌ جدیدی باز نشود. اما لازم به ذکر است سکانسی که شیطان، آرن را وادار می‌کند تا صاحبخانه‌اش را به قتل برساند با مهارت کامل ساخته شده است. این سکانس و سکانس سردخانه نشان می‌دهد که اگر چاوز اعتماد به نفس و آزادی عمل بیشتری در کارگردانی داشته باشد می‌تواند آثار بهتری بسازد.

در فیلم The Conjuring چیزی که کم است قدرت تخیل برای بیننده است و این مشکل نه تنها در این سه گانه بلکه در بیشتر فیلم‌های ترسناک وجود دارد. وقتی لورن وارن در جنگل است و از چیزی می‌ترسد حتما باید دست رنگ‌پریده‌ای از پشت درخت نشان داده شود. حتما باید مشخص شود که شیطان چه شکلی است و نمونه‌های زیاد دیگری که باعث می‌شود از قدرت ترس فیلم کاسته شود. البته می‌دانم که هر فیلمی در نهایت مجبور است بالاخره یک موجود ترسناکی را نشان بدهد. بهترین فیلم‌های ترسناک و دلهره‌آور هم در نهایت باید چیزی نشان بیننده بدهند. در جنگیر قیافه واضحی از شیطان ندیدیم (هر چند در حد یک ثانیه ظاهر شد) اما به هر حال دختر بچه به مرور قیافه‌اش کریه شد یا در آرواره‌ها با این‌که در نشان دادن کوسه بزرگ خساست به خرج داده شد اما در پایان فیلم حسابی از خجالتمان در آمدند. ممکن است اگر بیننده آثار ترسناک هیچ موجودی یا روحی نبیند خسته شود اما این هم دلیل نمی‌شود که هر چند سکانس با نشان دادن عنصر وحشت، فیلم ترسناک‌تر شود. چنین اتفاقی که نمی‌افتد هیچ، بلکه از قدرت ترس فیلم کمتر می‌شود. به همین دلیل با اینکه The Conjuring  نسبت به خیلی از فیلم‌های هم دوره خود بیشتر به یک ترسناک کلاسیک شبیه است اما هم‌چنان نیاز به یک بازبینی اساسی در نحوه نشان دادن ترس دارد. وحشت هر چه ساده‌تر باشد تاثیرش بیشتر می‌شود.

بدون لو دادن داستان (که البته باید بپذیریم که داستان این فیلم آن قدر حساس و غافلگیرکننده نیست) می‌خواهم از نیروی منفی یا همان شیطان فیلم صحبت کنم که با تمام تلاشی که نویسندگان و کارگردان کرده‌اند اصلا چیز دندان‌گیری از آب درنیامده است. شاید ضعف بزرگ فیلم احضار 3 نسبت به دو The Conjuring قبلی همین نقش منفی اثر باشد. کاری که شیطان در این فیلم انجام می‌دهد هیچ فرقی با دیگر این سبک آثار ندارد. هم باعث قتل می‌شود، هم جادوگری انجام می‌دهد، هم روی ذهن افراد تاثیر منفی می‌گذارد. خلاصه هم سبک دیوید فینچر داریم و هم هری پاتر و هم درخشش استنلی کوبریک. ایرادی هم نیست که شیطان مدت‌هاست چیزی جدید در چنته ندارد که رو کند و مجبور است سال‌ها تاریخ سینمای ترسناک را تکرار کند اما حداقل آن فردی که با شیطان در ارتباط است یا خودش شیطان است می‌تواند کمی ترسناک‌تر باشد یا حداقل با دیدنش غافلگیر بشویم که چنین چیزی در The Conjuring اتفاق نمی‌افتد.

فیلم احضار 3 بیشتر از این‌که بخواهد درباره اجنه و شیاطین باشد درباره اد و لورین وارن است. این نکته‌ای است که می‌توان روی آن مانور خوبی داد. فارمیگا و ویلسون می‌توانند در یک اتاق بنشینند و فقط درباره پرونده‌های ترسناکی که با هم آن را به نتیجه رسانده‌اند صحبت کنند و باز هم با فیلم خیلی جذابی طرف باشیم. برای همین نشان دادن سکانس بازگشت به گذشته (فلش بک) در این فیلم که مربوط به آشنایی وارن‌ها در جوانی هست واقعا اضافی به نظر می‌رسد. وقتی ورا فارمیگا به راحتی می‌تواند تک‌گویی کند و تخیل بیننده را به کار بگیرد چه نیازی به یک فلش بک پرخرج است که تاثیر چندانی هم ندارد؟

فیلم The Conjuring 3 : Devil Made Me Do It داستانی را در چهارچوب دو فیلم قبلی تعریف می‌کند و آن را به نتیجه می‌رساند. نه نکته‌ای مثبت به فیلم اضافه شده است و نه عنصری چنان منفی در فیلم وجود دارد که بخواهد تماما ما را از حتی فکر کردن به ادامه‌های این سری فیلم‌ها ناامید کند. اما اگر قرار است این سری ادامه پیدا کند (و بهتر است هم‌چنان شاهد حضور فارمیگا و ویلسون باشیم) بهتر است که در نوشتن فیلم‌نامه تلاش جدی‌تری انجام بگیرد. بهتر است هر چه در این سه فیلم دیده‌ایم را فراموش کنیم و با داستان و ایده‌های جدید رو به رو شویم. فیلم احضار 3 به خاطر همه‌گیری کووید_19 اکرانش به تاخیر افتاد و در نهایت هم‌زمان در سینما‌ها اکران شد و از پلتفرم HBO Max پخش شد. فیلم فروش خیلی خوبی در اکران داشت که شاید علتش دوری زیاد مردم از سالن‌های سینما باشد. شاید اگر این فیلم در حالت عادی اکران می‌شد احتمال شکستش بالاتر می‌رفت. بنابراین اگر فیلم چهارم هم بخواهد همین خط را در پیش بگیرد، شاید نمرات ضعیف‌تری بگیرد و فروش زیادی هم نکند.