بهترین کتاب های عباس معروفی | کتاب هایی برای سال های بلوا

برای صحبت کردن راجع به آثار عباس معروفی لازم است هشیار باشیم که فقط از یک نویسنده صحبت نمی‌کنیم. عباس معروفی نویسنده، شاعر، ناشر، روزنامه‌نگار، ادیب، معلم، نمایش‌نامه‌نویس و در آخر یک فعال فرهنگی-هنری است. عباس معروفی پایه‌گذار یک مجله‌ی ادبی به نام «گردون» است که پس از چندی انتشارش متوقف شد، اما او موفق شد تا جایزه‌ی قلم زرین گردون را بنیان بگذارد.

این نویسنده موفق به نگارش بیش از سی داستان کوتاه و چند رمان شده که جایگاه ویژه‌ای را برای او در جامعه هنری معاصر تعریف کرده است. عباس معروفی با تسلط بر ادبیات ایران توانسته به تلفیق مناسبی از ادبیات کلاسیک و معاصر دست یابد. او با به کارگیری فضای سیال ذهن توانسته به لایه‌های پنهان و درونی شخصیت­‌هایش نفوذ کند و خیال و واقعیت بی‌مرزی به دست آورد که به وسیله‌ی آن ناخودآگاه جمعی جامعه‌ی معاصرش را به تصویر بکشد. آثار عباس معروفی را زبان مردم می‌دانند، او حتی تجربه‌ی زیستی خود را الهام بخش درون­مایه‌ی برخی آثارش قرار داده که به سبب سختی‌ها و چالش‌ها، داستان‌هایی تراژیک را به دست داده است. جنس تراژدی در آثار این نویسنده فقط به شکلی نیست که مخاطب را به هم‌دردی وا دارد و او را متاثر کند، بلکه تعمق این آثار مخاطب را به فکر وا می‌دارد، به شکلی که شاید تا مدت‌ها تاثیر حال و هوای اثرش با خواننده باقی بماند.

همان طور که گفتیم آثار عباس معروفی الهام گرفته از زندگی واقعی است، همین امر سبب شده که در کنار تلخی‌هایی که به کلام درمی‌آورد، چاشنی طنز را به کار ‌گیرد. به کارگیری طنز در این آثار با ایجاد موقعیت‌های طنزآمیز، انتخاب نام‌های غیرطبیعی و و خنده‌آور برای شخصیت‌ها و تجسم حرکات مضحک همراه است. باید توجه داشت که هدف نویسنده از ایجاد این موقعیت‌های کمیک فقط تلطیف تلخی آثارش نیست بلکه به وسیله آن سیستم سیاسی، فرهنگی و اجتماعی را نقد می‌کند.

در ادامه تلاش می‌کنیم با نگاهی به بهترین کتاب های عباس معروفی، به شناختی نسبی از او دست یابیم.

معرفی آثار

اولین اثر عباس معروفی مجموعه داستانی بود که اوایل انقلاب منتشر شد در حالی که او داشت هم‌زمان کلاس‌های «هوشنگ گلشیری» را می‌گذراند. می‌توان گفت مشهورترین اثر این نویسنده «سمفونی مردگان» است که در سال 1363 شروع به تحریر آن کرد و پروسه‌ی چاپ آن تا پنج سال به طول انجامید.

سمفونی مردگان:

«سمفونی مردگان» فقط اثر معروف و شاخص عباس معروفی نیست بلکه یکی از پرفروش‌ترین آثار ادبیات معاصر ایران است که به زبان‌های مختلفی ترجمه شده. کتاب سمفونی مردگان همچنین برنده‌ی جایزه‌ی بنیاد ادبی-فلسفی سورکامپ آلمان در سال 2001 شد.

رمان سمفونی مردگان را می‌توان برداشتی جدید از داستان هابیل و قابیل با فضای سورئالیستی دانست که به بررسی شرایط اجتماعی، سیاسی و تاریخی روشن‌فکران ایرانی در آن برهه‌ی تاریخی می‌پردازد.

داستان به این شکل است که خانواده‌ای شش نفره در برهه‌ی سال‌های 1310 تا 1330 در اردبیل زندگی می‌کنند. شخصیت اصلی اثر آیدین است، آیدین فرد روشنفکر، دغدغه‌مند و هنرمندی است که در تقابل میان هنر و آگاهی و تحجر و فرهنگ مرتجع قرار می‌گیرد.

پدر خانواده، جابر، مردی سنتی و متکبر است. جابر سه پسر و یک دختر دارد. پسر بزرگ‌تر خانواده یوسف بر اثر حادثه‌ای که در کودکی برایش رخ داده معلول است و به مرور گویی از فرم انسانی خارج شده و فقط جانداری است که گوشه‌ای نوشخوار می‌کند. دو پسر دیگر آیدین و اورهان فرزندانی هستند که بنا بر وصیت پدر خانواده دارایی‌های به جا مانده را به ارث می‌برند. با وجود اینکه دارایی‌ها بین دو برادر به صورت مساوی تقسیم می‌گردد، حسادت اورهان، برادر کوچک‌تر، که قصد دارد مسیر پدر خود را ادامه بدهد منجر به اختلافات شدیدی میان دو برادر می‌شود به شکلی که از هیچ اقدامی ابا ندارد حتی کشتن برادر خود.

خصلت پررنگ این اثر این است که به شکل عامدانه یا ناخودآگاه در هیچ قالب و ژانر ویژه‌ای قرار نمی‌گیرد. می‌شود چنین گفت که پررنگ­ترین قالبی که می‌توان به اثر نسبت داد جریان سیال ذهن است. در این صورت رویکرد روان‌شناختی اثر بیشتر به چشم می‌آید. در آثاری که بر اصول روان‌شناختی تکیه دارد بر شخصیت پردازی تاکید به سزایی می‌شود. شکلی که عباس معروفی برای پرداخت به کاراکترها برگزیده رجوع به گذشته و کودکی شخصیت‌های اثرش است تا بدین وسیله به بررسی مشکلات، تعارضات درونی و اختلالات شخصیت‌ها بپردازد. براساس نظریات یونگ کهن الگوهایی که در کتاب سمفونی مردگان آمده است نشان از یکسان بودن ناخودآگاه جمعی در تمام عصرها دارد، به شکلی که گویی بن‌مایه‌های ازلی در داستان‌ها تکرار می‌شوند. یکی از کهن الگوهایی که می‌شود به آن اشاره کرد کهن الگوی برادرکشی است. سمفونی مردگان بی شک یکی از بهترین کتاب های عباس معروفی است.

سال بلوا

داستان با آشنایی نوش‌آفرین و حسینا شروع می‌شود. این عشق در یکی از بدترین برهه‌های تاریخی اتفاق می‌افتد. در این بازه‌ی زمانی شهر سنگسر با چالش‌های حکومتی و نظامی رو‌به‌رو شده و آشوب یاغی‌ها شهر را در برگرفته بود. این اتفاقات عشق نوش‌آفرین و حسینا را ممنوعه می‌کند و این عشق هیچ کمکی به تلطیف فضای پرتشویش داستان نمی‌کند. ماجرای اساسی اثر اما عشق نیست، بلکه روایت خشونت و اجباری است که در تاریخ متوجه زنان شده است. نوشا به عنوان شخصیتی که نماینده‌ی زن در جامعه است شخصیتی قربانی و تسلیم است که برای نجات خود هیچ دست و پایی نمی‌زند و تسلیم ازدواجی اجباری می‌شود.

رمان‌های ایرانی از ابتدا همواره درگیر مسائل جاری و احوال جامعه هستند. آثار عباس معروفی از این جریان مستثنی نیستند. شیوه‌ای که عباس معروفی برای به قلم آوردن مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی به کار می‌گیرد ساخت موقعیت‌های طنزآمیز است. ایجاد این موقعیت‌های طنز توسط نویسنده با به کارگیری مفاهیم، تصاویر و تصوراتی همراه است.

یکی از شیوه‌های نویسنده که در معرفی سمفونی مردگان نیز به آن پرداختیم استفاده‌ی مکرر و دلنشین نماد است. این نماد گرایی نه فقط در توصیفات که در شخصیت پردازی‌ها نیز به کار گرفته شده است؛ برای مثال خانواده‌ی سرهنگ نیلوفری که از فارس به سنگسر نقل مکان کرده‌اند یادآور ایران باستان هستند. حسینا نماینده‌ی انسان نجات دهنده‌ی میهن است. خاک که به کرات در اثر تکرار شده است، مایه‌ اصلی اثر داستان به حساب می‌آید. در نهایت خصلت ویژه‌ای که این اثر را بسیار جذاب  می‌کند تصویرسازی‌های ماهرانه به وسیله‌ی توصیفاتی است که تبع شاعرانه چاشنیش شده است. سال بلوا در لیست بهترین کتاب های عباس معروفی جایگاه ویژه‌ای دارد.

فریدون سه پسر داشت

رمان فریدون سه پسر داشت، ماجرای خانواده‌ای ایرانی به نام امانی را روایت می‌کند که چهار پسر و یک دختر دارد. بنا به خواست فریدون، پدر خانواده، چهار پسر باید از هر گونه فعالیت سیاسی امتناع کنند، داستان این گونه شکل می‌گیرد که هر چهار پسر به ترتیبی درگیر سیاست می‌شوند. پسران فریدون به ترتیب از پسر بزرگ‌تر اسد، سعید، مجید و ایرج ابتدا با سودای آزادی فعالیت خود را شروع می‌کنند و یک هدف دارند، مبارزه علیه نظام شاهنشاهی اما به مرور مسیر و افکارشان در قطب‌های متفاوتی قرار می‌گیرد. روایت منحصر به فرد این کتاب، آن را در میان بهترین کتاب های عباس معروفی قرار می‌دهد.

پدر خانواده‌ی امانی، فریدون، سلطنت‌طلبی است که پس از انقلاب مدافع جمهوری و انقلاب می‌گردد. حاج فریدون امانی، از بازاریان مطرح است که به ظاهر سبک منش و زندگیش تغییر یافته اما قلباً هنوز هم ریشه‌های سلطنت‌طلبی در قلبش احساس می‌شود. اسد امانی، پسر بزرگ خانواده، از طرفداران انقلاب اسلامی و امام خمینی ره است که برخلاف پدر، بن‌مایه‌های انقلابی در وجودش ریشه دوانده. سعید یکی از اعضای چریک‌های مجاهدین خلق است که در عراق کشته می‌شود. مجید امانی پس از انقلاب با گروهی از دوستانش به فعالیت‌های خود ادامه می‌دهد و متوجه می‌شود که خط فکریش با جمهوری اسلامی هم در تضاد است، پس به آلمان می‌رود. راوی داستان مجید است که در هنگام روایت داستان به علت مشکلات روانی در تیمارستانی بستری است. سیر روایت رمان با خیال و واقعیت تنیدگی دارد.

رمان فریدون سه پسر داشت نماینده‌ی یک اثر پسامدرن است. از ویژگی‌های این اثر می‌توان به جریان سیال ذهن اشاره کرد. سیر روایت داستان به شکلی است که دائم به گذشته بازمی‌گردد و آن را نقد می‌کند. الهام بخش این رمان، اسطوره‌ای از شاهنامه است. عباس معروفی به شکلی ساختارشکن این روایت کهن را با ویژگی‌های پسامدرن همراه می‌کند. نویسنده تلاش دارد تا جامعه‌ی پدرسالار و مردسالار ایران را به انتقاد بگیرد و به مدد اقتدار اسطوره‌ی فریدون جدال ازلی بشر بر سر قدرت را به تحریر درآورد.

تماماً مخصوص

رمان تماماً مخصوص، آخرین اثر و بی شک یکی از بهترین کتاب های عباس معروفی است، روایتی است از زندگی عباس ایرانی، روزنامه نگار تبعیدی که پس از تشویش دهه‌ی شصت به ناچار از ایران به آلمان مهاجرت می‌کند. راوی و شخصیت اصلی اثر خود عباس ایرانی است.

عباس معروفی توانسته ابعاد مختلفی از تجربه‌های زیستی را در این اثر بگنجاند. وقتی که از خاطرات سخن می‌گوید، به حسرت‌ها و نگرانی‌های کودکانه سرک می‌کشد و به تشویش و دغدغه‌های جوانی می‌رسد. او از احساسات می‌گوید و مشکلات تبعیدی‌ها را شرح می‌دهد. در نهایت نویسنده از چیزی حرف می‌زند که انسان معاصر شدیداً درگیر آن است: تنهایی.

شخصیت اصلی به اشیا تمایل دارد، این ویژگی یکی دیگر از خصلت‌های پسامدرنیستی است که نویسنده به کار می‌گیرد، شی‌زدگی. تمایل عباس به اشیایی چون متکا یا لباس، از جنس احساسات اروتیک و جنسی نیست بلکه نمادهایی است از مادر شخصیت یا پناه بردن کاراکتر به عالم خیال و خواب و لمیدن در ساحل نجات برای فرار از دنیای واقعی.